Σε μια σημαντική ανακάλυψη που αναδιαμορφώνει την κατανόησή μας για την πρώτη καταγεγραμμένη πανδημία στην ιστορία προχώρησε διεθνής ερευνητική ομάδα. Επιστήμονες υπό την ηγεσία του Πανεπιστημίου της Νότιας Φλόριντα (USF) επιβεβαίωσαν την ύπαρξη του πρώτου ομαδικού τάφου στην περιοχή της Μεσογείου που συνδέεται άμεσα με την Πανώλη του Ιουστινιανού, τη νόσο που θέρισε εκατομμύρια ζωές στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία μεταξύ του 6ου και του 8ου αιώνα.

Τα ευρήματα, που δημοσιεύονται στο περιοδικό Journal of Archaeological Science, προσφέρουν σύμφωνα με τους ερευνητές ένα σπάνιο εμπειρικό «παράθυρο» στην αστική ζωή, την κινητικότητα των πληθυσμών και την ευαλωτότητα των πολιτών απέναντι στην επιδημία.

Από το DNA στην ανθρώπινη ιστορία

Η έρευνα εστίασε σε ομαδικό χώρο ταφής στην αρχαία Γέρασα (Jerash) της σημερινής Ιορδανίας. Η ανάλυση DNA που ελήφθη από τα οστά των θυμάτων απέδειξε ότι ο τάφος δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια ενός «μεμονωμένου ταφικού γεγονότος», σε αντίθεση με τη σταδιακή επέκταση ενός παραδοσιακού νεκροταφείου. Αυτό επιβεβαιώνει τον μαζικό χαρακτήρα των θανάτων από το βακτήριο Yersinia pestis, το οποίο η ίδια ομάδα είχε ταυτοποιήσει πέρυσι ως την αιτία της πανώλης.

Η επικεφαλής της μελέτης και αναπληρώτρια καθηγήτρια στο τμήμα παγκόσμιων, περιβαλλοντικών και γονιδιωματικών επιστημών υγείας του USF, Rays Jiang, τόνισε τη σημασία της μετάβασης από τη βιολογική στην κοινωνική ανάλυση:

«Οι προηγούμενες αναφορές ταυτοποιούσαν τον οργανισμό της πανώλης. Η τοποθεσία στη Γέρασα μετατρέπει αυτό το γενετικό σήμα σε μια ανθρώπινη ιστορία για το ποιος πέθανε και πώς μια πόλη βίωσε την κρίση», δήλωσε η Jiang. Όπως εξήγησε, οι πανδημίες δεν είναι απλώς βιολογικά συμβάντα, αλλά κοινωνικά γεγονότα, και η σύνδεση των βιολογικών στοιχείων με το αρχαιολογικό πλαίσιο επιτρέπει την κατανόηση της ιστορίας ως βιώματος και όχι απλώς ως καταγραφής σε κείμενα.

Ένας πληθυσμός σε κίνηση

Η ανασκαφή αποκάλυψε περισσότερα από 200 άτομα θαμμένα στον ιππόδρομο της Γέρασας, μιας πόλης που αποτελούσε εμπορικό κόμβο και επίκεντρο της πανδημίας που διήρκεσε από το 541 έως το 750 μ.Χ. Τα θύματα περιλάμβαναν ένα ευρύ δημογραφικό φάσμα: άνδρες και γυναίκες, ηλικιωμένους και νέους, άτομα στην ακμή τους και εφήβους.

Σύμφωνα με την Jiang, τα δεδομένα υποδεικνύουν έναν «παροδικό πληθυσμό», αποτελούμενο από σκλάβους, μισθοφόρους και ταξιδιώτες, οι οποίοι βρέθηκαν εγκλωβισμένοι στον ίδιο χώρο λόγω της νόσου. «Οι άνθρωποι μετακινούνται. Είναι περαστικοί, ευάλωτοι και συνήθως διασκορπισμένοι. Εδώ, ενώθηκαν λόγω της κρίσης», ανέφερε χαρακτηριστικά, παραλληλίζοντας την κατάσταση με το «πάγωμα» των μετακινήσεων κατά τη διάρκεια της πανδημίας του Covid-19.

Απαντήσεις στους αρνητές της ιστορίας

Η έρευνα έρχεται να δώσει απαντήσεις και σε μια σχολή σκέψης που αμφισβητεί την έκταση ή ακόμα και την ύπαρξη της πρώτης πανδημίας, βασιζόμενη στην έλλειψη δημογραφικών ή οικονομικών στοιχείων κατάρρευσης.

«Η πρώτη πανώλη είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο εύκολο να ξεδιαλυθεί από τον Covid», σημείωσε η Jiang. «Έχουμε το Yersinia pestis ως μικρόβιο, έχουμε έναν ομαδικό τάφο και πτώματα, απτές αποδείξεις ότι συνέβη. Το αν κατέρρευσαν θεσμοί ή κοινωνίες είναι άλλο θέμα. Μπορεί μια ασθένεια να σαρώσει χωρίς να χρειάζεται επανάσταση ή καθεστωτική αλλαγή για να αποδειχθεί η ύπαρξή της».

Στη μελέτη συμμετείχαν αρχαιολόγοι, ιστορικοί και γενετιστές από το Πανεπιστήμιο της Νότιας Φλόριντα, το Πανεπιστήμιο Florida Atlantic και το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ.