Η επιβεβαίωση του θανάτου του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ σηματοδοτεί μια ιστορική και καθοριστική καμπή για την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν, καθώς η χώρα εισέρχεται σε μια περίοδο βαθιάς αβεβαιότητας εν μέσω πολέμου, εσωτερικών πιέσεων και διεθνών ανακατατάξεων. Η ανακοίνωση από την ιρανική κρατική τηλεόραση, που ήρθε ώρες μετά τις δηλώσεις του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών Ντόναλντ Τραμπ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επιβεβαίωσε αυτό που επί ώρες κυκλοφορούσε ως φήμη: ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν σκοτώθηκε στα πρώτα κύματα αεροπορικών επιδρομών.
Οι πρώτες πληροφορίες και οι διαψεύσεις
Οι αναφορές για την τύχη του ανώτατου ηγέτη ξεκίνησαν από το πρωί του Σαββάτου, όταν έγινε σαφές ότι η κατοικία του είχε αποτελέσει στόχο στο αρχικό κύμα επιθέσεων. Δορυφορικές εικόνες κατέγραψαν εκτεταμένες ζημιές στο συγκρότημα, ενώ η πρώτη αντίδραση της Τεχεράνης ήταν ότι ο Χαμενεΐ είχε μεταφερθεί σε ασφαλές σημείο. Αργότερα μεταδόθηκε ότι ο 86χρονος κληρικός θα απευθυνόταν στον ιρανικό λαό μέσω της κρατικής τηλεόρασης, κάτι που τελικά δεν συνέβη ποτέ.
Νωρίς το βράδυ, ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Μπενιαμίν Νετανιάχου δήλωσε σε τηλεοπτικό διάγγελμα ότι «υπάρχουν πολλά σημάδια» πως ο ανώτατος ηγέτης «δεν βρίσκεται πλέον εν ζωή». Ισραηλινά και αμερικανικά μέσα ενημέρωσης, επικαλούμενα ανώνυμες πηγές, μιλούσαν για πειστικά στοιχεία, την ώρα που Ιρανοί αξιωματούχοι διέψευδαν κατηγορηματικά τις πληροφορίες. Τελικά, ώρες μετά την ανάρτηση του Ντόναλντ Τραμπ, η κρατική τηλεόραση του Ιράν επιβεβαίωσε τον θάνατό του.
Έντονες αναταράξεις στην ιρανική ηγεσία
Η εξέλιξη αυτή έρχεται σε μια περίοδο έντονων αναταράξεων για την Ισλαμική Δημοκρατία. Κατά τη διάρκεια του 12ήμερου πολέμου τον περασμένο Ιούνιο, η ισραηλινή στρατιωτική επιχείρηση είχε ήδη επιφέρει βαρύ πλήγμα στην ιρανική ηγεσία. Μόνο το πρώτο βράδυ, στο αρχικό κύμα επιθέσεων, σκοτώθηκαν εννέα πυρηνικοί επιστήμονες και σειρά ανώτερων στελεχών ασφαλείας. Τις επόμενες ημέρες ακολούθησαν και άλλες απώλειες, με τουλάχιστον 30 κορυφαίους διοικητές να χάνουν τη ζωή τους. Ήταν πλέον σαφές ότι και ο ίδιος ο Αγιατολάχ βρισκόταν στο στόχαστρο.
Προετοιμασία για τη διαδοχή
Σύμφωνα με πληροφορίες, ο Χαμενεΐ, ο οποίος πέρασε τον πόλεμο σε ειδικό καταφύγιο, κατάρτιζε λίστες αξιωματούχων ασφαλείας που θα μπορούσαν να αναλάβουν άμεσα καθήκοντα, ώστε να αποφευχθεί κενό εξουσίας. Ακόμη και πριν από τις εχθροπραξίες του περασμένου έτους, είχε δώσει εντολή στη Συνέλευση των Ειδικών, το σώμα των περίπου 88 ανώτερων κληρικών που επιλέγουν τον ανώτατο ηγέτη, να είναι έτοιμη για κάθε ενδεχόμενο. Οι New York Times είχαν μεταδώσει ότι είχε επιλέξει «τρεις ανώτερους κληρικούς» ως πιθανούς διαδόχους, ενώ εδώ και χρόνια υπήρχαν εικασίες ακόμη και για τον γιο του, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ.
Σοκ και αντιδράσεις στο εσωτερικό
Ο θάνατος του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ δεν ήταν η μοναδική απώλεια της πρώτης ημέρας των αεροπορικών πληγμάτων. Όσοι παραμένουν στις θέσεις τους ή αναγκάστηκαν να αναλάβουν ανώτερους ρόλους επιχειρούν να στείλουν μήνυμα ότι ο έλεγχος διατηρείται και ότι η διαδοχή θα είναι ομαλή. Ωστόσο, το τέλος της 36ετούς κυριαρχίας του συνιστά σοκ για τους υποστηρικτές του, ιδιαίτερα για τους στενούς του συνεργάτες και τους συμμάχους του στους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης, που είχαν την ευθύνη της προστασίας του.
Την ίδια στιγμή, το BBC επιβεβαίωσε βίντεο που δείχνουν ομάδες πολιτών να πανηγυρίζουν στους δρόμους της Τεχεράνης και της Καράτζ μετά τις αναφορές για τον θάνατό του. Βαθιά καχύποπτος απέναντι στη Δύση και εχθρικός προς το Ισραήλ, ο Χαμενεΐ κυβέρνησε με σιδηρά πυγμή, καταστέλλοντας εκκλήσεις για μεταρρυθμίσεις και επαναλαμβανόμενα κύματα διαδηλώσεων.
Το αβέβαιο μέλλον
Τα τελευταία χρόνια της άμεσης στρατιωτικής αντιπαράθεσης με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς και οι αυξανόμενες εκκλήσεις για αλλαγή από τον ίδιο τον ιρανικό λαό, αποτέλεσαν τις μεγαλύτερες προκλήσεις της ηγεσίας του. Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, η εικόνα της Τεχεράνης μαρτυρούσε μια χώρα πληγωμένη, με τον πόνο και την οργή από την αυστηρότερη καταστολή στην ιστορία της να παραμένουν νωπά.
Με τον αιφνίδιο τερματισμό της ηγεσίας του, τα βλέμματα στρέφονται πλέον στον διάδοχό του και στο κατά πόσο μια αλλαγή στην κορυφή μπορεί να σηματοδοτήσει και μεταβολή πορείας για την 47χρονη Ισλαμική Δημοκρατία. Όποιος κι αν αναδειχθεί, ο υπέρτατος στόχος παραμένει η επιβίωση ενός συστήματος που διατηρεί τους κληρικούς και τις ισχυρές δυνάμεις ασφαλείας στην εξουσία, την ώρα που ένας πόλεμος μακριά από την ολοκλήρωσή του εξελίσσεται με απρόβλεπτο και επικίνδυνο τρόπο, εντείνοντας την αβεβαιότητα για το μέλλον της χώρας και της ευρύτερης περιοχής.
Ποιος ήταν ο Αλί Χαμενεΐ – Ο ηγέτης που σφράγισε το σύγχρονο Ιράν
Ο αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ κυβέρνησε το Ιράν για δεκαετίες, διαμορφώνοντας ένα σύστημα εξουσίας που βασίστηκε στην απόλυτη κυριαρχία, την καχυποψία και την ακλόνητη πίστη στη δική του θεϊκή αποστολή. Ως Ανώτατος Ηγέτης της χώρας, άσκησε εξουσία με πλήρη αυτοπεποίθηση, θεωρώντας τον εαυτό του αναπόσπαστο πυλώνα της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Αντιπαράθεση με τη Δύση και τον Ντόναλντ Τραμπ
Υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους αντιπάλους του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος τον περιέγραψε ως «ένα από τα πιο κακά άτομα στην ιστορία». Ο Αμερικανός πρόεδρος χαρακτήρισε τη θανατηφόρα επίθεση εναντίον του Χαμενεΐ ως «τη μοναδική μεγαλύτερη ευκαιρία για τον ιρανικό λαό να ανακτήσει τη χώρα του», καλώντας ανοιχτά τους Ιρανούς να επιδιώξουν αλλαγή καθεστώτος.
Τα κρατικά μέσα ενημέρωσης του Ιράν επιβεβαίωσαν τον θάνατο του 86χρονου ηγέτη νωρίς το πρωί της Κυριακής, χωρίς να δώσουν λεπτομέρειες για τα ακριβή αίτια.
Από διάδοχος του Χομεϊνί σε απόλυτο ηγέτη
Ο Χαμενεΐ ήταν μόλις 50 ετών όταν ορίστηκε διάδοχος του πρώτου Ανώτατου Ηγέτη, Ρουχολάχ Χομεϊνί. Αν και το αξίωμα διέθετε ήδη τεράστια ισχύ, ο ίδιος το ενίσχυσε περαιτέρω, μετατρέποντας το Ιράν σε ένα κράτος που περιστρεφόταν σχεδόν αποκλειστικά γύρω από το πρόσωπό του.
Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του, το καθεστώς αντιμετώπισε επανειλημμένα κύματα διαμαρτυριών και ήταν ιδιαίτερα αντιδημοφιλές σε μεγάλο μέρος της κοινωνίας. Ωστόσο, το εκτεταμένο δίκτυο πληροφοριοδοτών και φρουρών που δημιούργησε, υπό την εποπτεία της πιστής Ισλαμικής Φρουράς της Επανάστασης, διασφάλιζε τον έλεγχο. Ο φόβος λειτουργούσε αποτρεπτικά για όσους σκέφτονταν να αντιδράσουν.
Η βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων
Το 2022, οι διαδηλώσεις που ξέσπασαν μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί υπό αστυνομική κράτηση αποτέλεσαν σημείο καμπής. Η νεαρή γυναίκα είχε κατηγορηθεί για παραβίαση των αυστηρών κανόνων ενδυμασίας. Ο Χαμενεΐ και οι πιστές δυνάμεις ασφαλείας αντέδρασαν με ακραία βία. Σύμφωνα με οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, περισσότεροι από 7.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν, ενώ σχεδόν 53.000 διαδηλωτές συνελήφθησαν.
Παρά την κοινωνική αναταραχή, ο Χαμενεΐ παρέμεινε αμετακίνητος, δηλώνοντας ότι οι «εχθροί» που πίστευαν πως μπορούν να «ξεριζώσουν το δέντρο της Ισλαμικής Δημοκρατίας» ήταν «εντελώς λάθος». Η ηγεσία του καθοδηγούνταν από μια δογματική πεποίθηση ότι υπήρχε μόνο ένας δρόμος, ανεξάρτητα από το κόστος.
Από τη Μασχάντ στην κορυφή της εξουσίας
Γεννημένος και μεγαλωμένος στη Μασχάντ, την πόλη με τον ιερότερο ναό του Ιράν, ο Χαμενεΐ έλαβε από μικρός θρησκευτική εκπαίδευση, την οποία συνδύασε με έντονο ενδιαφέρον για την πολιτική. Εντάχθηκε σε θρησκευτικό κίνημα αντίστασης κατά της μοναρχίας, πολλά χρόνια πριν από την επανάσταση του 1979.
Έπαιξε σημαντικό ρόλο στην επανάσταση και υπήρξε στενός συνεργάτης του Χομεϊνί. Το 1981 επέζησε από απόπειρα δολοφονίας, χάνοντας τη χρήση του δεξιού του χεριού. Την ίδια χρονιά εξελέγη πρόεδρος με 97% των ψήφων, μετά τη δολοφονία του προκατόχου του.
Η εδραίωση της απόλυτης κυριαρχίας
Μετά από δύο θητείες ως πρόεδρος, ανέλαβε το αξίωμα του Ανώτατου Ηγέτη. Αν και δεν πληρούσε τα θρησκευτικά κριτήρια του συντάγματος, αυτό τροποποιήθηκε, και παρά τις αρχικές του αντιρρήσεις, ο Χαμενεΐ ανέλαβε τη θέση. Η ιδέα για συλλογική ηγεσία εγκαταλείφθηκε.
Οι δεκαετίες εξουσίας του χαρακτηρίστηκαν από λατρεία προσωπικότητας και από την τοποθέτηση πιστών στελεχών σε όλα τα θεσμικά όργανα. Οι εντολές του ήταν αδιαμφισβήτητες. Την ίδια στιγμή, η οικονομία του Ιράν υποχώρησε, καθώς διοχετεύονταν δισεκατομμύρια δολάρια στο πυρηνικό πρόγραμμα, προκαλώντας κυρώσεις και διεθνή απομόνωση.
Πυρηνικό πρόγραμμα και περιφερειακή σύγκρουση
Το πυρηνικό σύμφωνο του 2015 δεν έφερε την αναμενόμενη ανακούφιση στους Ιρανούς, ενώ η κατάρρευσή του επί προεδρίας Τραμπ όξυνε την κρίση. Ο Χαμενεΐ χαρακτήριζε την Αμερική «Μεγάλο Σατανά» και το Ισραήλ «Μικρό Σατανά», δεσμευόμενος για την καταστροφή του. Υπό την ηγεσία του, το Ιράν δημιούργησε έναν Άξονα Αντίστασης, στηρίζοντας οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ, η Χαμάς και οι Χούθι, ενώ παρείχε και drones στη Ρωσία.
Στα τελευταία χρόνια, οι ισραηλινές αντιδράσεις ακριβείας άρχισαν να αμφισβητούν την αίσθηση ακαταμάχητης ισχύος που καλλιεργούσε ο Χαμενεΐ.
Ο κόσμος άλλαξε ριζικά από τότε που ανέλαβε την εξουσία ο Αλί Χαμενεΐ, και η διαδοχή του αποτελεί πλέον κρίσιμο ζήτημα όχι μόνο για το Ιράν, αλλά για ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και τη διεθνή σκηνή.
