Η περσινή ομιλία του Τζέι Ντι Βανς είχε προκαλέσει έντονη αμηχανία στην Ευρώπη, καθώς άφηνε να διαφανεί ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες προσανατολίζονταν σε μια διαφορετική πορεία. Φέτος, ωστόσο, στη Διάσκεψη του Μονάχου για την Ασφάλεια, το κλίμα ήταν εξαρχής διαφορετικό: κυριάρχησε η λογική της αναζήτησης συμμαχιών και του αναπροσανατολισμού. Σε αυτό το πνεύμα κινήθηκε και η εναρκτήρια ομιλία του Γερμανού καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς, ο οποίος άνοιξε τις εργασίες της Συνόδου, την οποία ο ίδιος έχει χαρακτηρίσει «σεισμογράφο των παγκόσμιων εξελίξεων». Το ίδιο μήνυμα αποτυπώθηκε και σε άλλες παρεμβάσεις της πρώτης ημέρας.

Μια φαινομενικά μικρή, αλλά ενδεικτική λεπτομέρεια υπογράμμισε τη διαφορετική προσέγγιση του Βερολίνου: παραδοσιακά, η ομιλία του Γερμανού καγκελάριου πραγματοποιούνταν τη δεύτερη ημέρα της Συνόδου. Ο Μερτς, όμως, επέλεξε να τη μεταφέρει στην έναρξη, θέλοντας να δώσει τον τόνο από την πρώτη στιγμή.

Η παρέμβαση του Φρίντριχ Μερτς στο Μόναχο

Στην ομιλία του, ο Γερμανός καγκελάριος τόνισε ότι διανύουμε μια περίοδο βαθιών και ταχύτατων αλλαγών. Αναφέρθηκε στα αναθεωρητικά σχέδια της Μόσχας, αλλά και στον ενισχυόμενο στρατιωτικό ρόλο της Κίνας, επισημαίνοντας ότι «η πολιτική των μεγάλων δυνάμεων είναι σκληρή και απρόβλεπτη». Όπως υπογράμμισε, το πρώτο καθήκον των Ευρωπαίων είναι «να αναγνωρίσουμε αυτά τα δεδομένα, χωρίς μοιρολατρία».

Ο Μερτς κάλεσε την Ευρώπη να πιστέψει στις δυνάμεις της και να απαντήσει στις προκλήσεις, καθορίζοντας με σαφήνεια τους στόχους και τις δυνατότητές της, θέτοντας ως ύψιστη αξία την ελευθερία, την οποία εγγυάται η ασφάλεια. Παράλληλα, σημείωσε ότι «πρέπει να γυρίσουμε τον διακόπτη μέσα στο μυαλό μας». Όπως εξήγησε, τόσο η υπερβολική ισχύς όσο και η ανεπαρκής ισχύς μπορούν, με διαφορετικούς τρόπους, να απειλήσουν την ελευθερία.

Από την αντίδραση στη διαμόρφωση ατζέντας

Σύμφωνα με τον Γερμανό καγκελάριο, δεν αρκεί η Ευρώπη να αντιδρά απλώς στους ελιγμούς και τις διαθέσεις των μεγάλων δυνάμεων. Αντίθετα, οφείλει να διαμορφώσει τη δική της ατζέντα. Η προσέγγιση της Γερμανίας, όπως είπε, βασίζεται σε ηγεσία σε συνεργασία με τους εταίρους και όχι σε «φαντασιώσεις ηγεμονίας».

Ως βασικούς άξονες της νέας στρατηγικής, ο Μερτς ανέφερε τη στρατιωτική ενίσχυση της Γερμανίας, με στόχο τη μείωση της εξάρτησης, καθώς και την ενδυνάμωση της ευρωπαϊκής ιδέας. Μια Ευρώπη που, όπως τόνισε, πρέπει να επικεντρωθεί στα ουσιώδη, να αντιμετωπίσει τη γραφειοκρατία και την υπερβολική ρύθμιση. Παράλληλα, έκανε λόγο για την ανάγκη μιας νέας διατλαντικής σχέσης, που θα συμβάλει στην επούλωση του ρήγματος με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Νέο δίκτυο εταίρων και συμμαχιών

«Οι Δημοκρατίες χρειάζονται εταίρους και συμμάχους», υπογράμμισε ο καγκελάριος, σημειώνοντας ότι «κανείς δεν μας επέβαλε την εξάρτηση από τις ΗΠΑ· ήταν μια δική μας επιλογή, την οποία πλέον αφήνουμε πίσω μας». Στο πλαίσιο αυτό, μίλησε για τη δημιουργία ενός νέου δικτύου εταίρων, με χώρες που μπορεί να μην μοιράζονται τα πάντα με την Ευρώπη, αλλά τις συνδέουν πολλά κοινά συμφέροντα. Ονομαστικά ανέφερε τον Καναδά, την Ινδία, την Τουρκία, τη Νότια Αφρική και τη Βραζιλία.

Οι αντιδράσεις και τα σχόλια

Λίγο πριν από την ομιλία του Μερτς, η Deutsche Welle σημείωνε ότι, μετά και την υπόθεση της Γροιλανδίας, που αποτέλεσε ακόμη ένα σοκ για την ΕΕ, «η Ευρώπη είναι πλέον πλήρως ξύπνια και κοιτάζει προς όλες τις κατευθύνσεις, όχι μόνο προς τις Ηνωμένες Πολιτείες». Όπως ανέφερε, οι εμπορικές συμφωνίες της ΕΕ με τη Mercosur και την Ινδία αποτελούν απτή απόδειξη της νέας ευρωπαϊκής αυτοπεποίθησης.

Το ελληνικό τμήμα του γερμανικού δικτύου σχολίαζε ότι το Βερολίνο δηλώνει πλέον ανοιχτά την αναζήτηση νέων, σταθερών και μακροχρόνιων συμμαχιών, καθώς οι παλιές δοκιμάζονται. Το ερώτημα, βέβαια, παραμένει πότε και πόσο γρήγορα θα αλλάξει πορεία το «βαρύ καράβι» της ΕΕ. Τα γερμανικά μέσα επισήμαναν ότι ο Μερτς απάντησε, με τον δικό του τρόπο, στην περσινή ομιλία του Βανς, ενώ ταυτόχρονα προκαταλάμβανε την επερχόμενη ομιλία του Ρούμπιο. Το κρίσιμο ερώτημα, όπως σημειώνουν ορισμένοι αρθρογράφοι, δεν είναι μόνο αν τον άκουσαν οι Αμερικανοί, αλλά αν «θα τον ακούσουν και οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι».

Μακρόν: «Να δούμε την ισχύ συνολικά ως Ευρωπαίοι»

Λίγο μετά τις 20:00 (ώρα Ελλάδας) ξεκίνησε η ομιλία του Εμανουέλ Μακρόν, η οποία αναμενόταν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο Γάλλος πρόεδρος έστειλε εξαρχής ένα «μήνυμα ελπίδας και αποφασιστικότητας», τονίζοντας ότι η Ευρώπη μπορεί να γίνει ισχυρότερη, αρκεί να υιοθετήσει μια θετική και ενεργητική προσέγγιση. Όπως σημείωσε, οι Ευρωπαίοι πρέπει να είναι υπερήφανοι για τα επιτεύγματά τους και να τα προβάλλουν με αυτοπεποίθηση.

Αναφερόμενος στο Ουκρανικό, ο Μακρόν υπογράμμισε ότι «δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη χωρίς τους Ευρωπαίους», επισημαίνοντας πως όλα όσα αφορούν την Ευρώπη πρέπει να αποφασίζονται από τους ίδιους τους Ευρωπαίους. Όπως είπε χαρακτηριστικά, «θα συνεχίσουμε να ζούμε δίπλα στη Ρωσία και αυτή τη γειτονία θα πρέπει να την προσδιορίσουμε εμείς».

Ισχύς και ανεξαρτησία σε ευρωπαϊκό επίπεδο

Στο νέο γεωπολιτικό περιβάλλον, ο Γάλλος πρόεδρος τόνισε την ανάγκη η Ευρώπη να γίνει πιο ισχυρή και πιο ανεξάρτητη. Ξεκαθάρισε, ωστόσο, ότι δεν αναφέρεται σε μεμονωμένα κράτη: «Δεν εννοώ τη Γαλλία. Δεν εννοώ τη Γερμανία. Εννοώ την Ευρώπη συνολικά». Κάλεσε τους Ευρωπαίους να δουν την ισχύ συλλογικά, ως κοινό ευρωπαϊκό εγχείρημα, και να απαλλαγούν από εξαρτήσεις σε κρίσιμους τομείς.

Σύμφωνα με τον Μακρόν, η Ευρώπη οφείλει να θέσει ξεκάθαρους στόχους και να κινηθεί με στρατηγική συνοχή, ώστε να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της εποχής.

Η παρέμβαση της Κάγια Κάλας

Το στίγμα της ευρωπαϊκής πολιτικής έδωσε και η Ύπατη Εκπρόσωπος της ΕΕ για την Εξωτερική Πολιτική, Κάγια Κάλας, σε ένα πάνελ που, όπως σχολίασε η Deutsche Welle, εξελίχθηκε σε άτυπο ευρω-αμερικανικό ντιμπέιτ. Η Κάλας στάθηκε στη διαφορά ανάμεσα στη Ρωσία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, επισημαίνοντας ότι η Μόσχα πολεμά μόνη της, χωρίς συμμάχους, ενώ όταν οι ΗΠΑ εμπλέκονται σε πολέμους, οι Ευρωπαίοι στέκονται στο πλευρό τους και πληρώνουν κόστος σε ανθρώπινες ζωές.

Όπως τόνισε, το βασικό πλεονέκτημα των ΗΠΑ έναντι άλλων δυνάμεων είναι το δίκτυο συμμάχων τους, στοιχείο που, κατά την ίδια, πρέπει να αξιοποιήσει και η Ευρώπη.

Κοινή ανάληψη χρέους για την άμυνα

Ιδιαίτερη βαρύτητα είχε η παρότρυνση της Κάλας για κοινή ανάληψη χρέους από την ΕΕ, προκειμένου να χρηματοδοτηθούν οι αμυντικές δαπάνες, κατά το πρότυπο της περιόδου της πανδημίας. Υπενθύμισε ότι τότε οι Ευρωπαίοι προχώρησαν για πρώτη φορά σε κοινό δανεισμό, καθώς έπρεπε να αντιμετωπιστεί μια απειλή κοινή για ολόκληρη την Ευρώπη.

Κατά την άποψή της, το ίδιο ισχύει και σήμερα, γι’ αυτό και ο κοινός δανεισμός «έχει νόημα», παρότι αναγνώρισε τις ευαισθησίες που υπάρχουν στη γερμανική κοινή γνώμη.

Παρόμοια μηνύματα από τον Βορρά και τη βιομηχανία

Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και ο πρόεδρος της Φινλανδίας, Αλεξάντερ Στουμπ, ο οποίος επισήμανε ότι οι Ευρωπαίοι μπορούν να διασφαλίσουν μόνοι τους την άμυνά τους. Μάλιστα, πρόσθεσε ότι η Ευρώπη μπορεί να στηρίξει και τις Ηνωμένες Πολιτείες, εφόσον αυτό χρειαστεί.

Το μήνυμα ενίσχυσης της ευρωπαϊκής αυτονομίας έρχεται ακόμη και από τον χώρο της βιομηχανίας. Γερμανοί βιομήχανοι υπογραμμίζουν ότι η άμυνα της Ευρώπης πρέπει να σχεδιαστεί και να προετοιμαστεί, αν χρειαστεί, ακόμη και απέναντι στην Ουάσιγκτον, δείχνοντας πόσο βαθιά έχει περάσει η συζήτηση για τη στρατηγική αυτονομία της ΕΕ.